مهم ترین خصوصیت انقلاب حضرت مهدی(ع)، بعد فرهنگی آن است
مرجع : کمیته اطلاع رسانی همایش بین المللی دکترین مهدویت
دکتر بهرام اخوان کاظمی، دانشیار دانشکده حقوق وعلوم سیاسی دانشگاه شیراز و پژوهشگر حوزه مطالعات سیاسی، در گفتگو با کمیته اطلاع رسانی همایش، درباره رویکردها، راهکارها و راهبردهای فرهنگی برای جامعه و حکومت زمینه ساز سخن گفت. وی که با ارائه مقاله ای در همین محور با عنوان «تبیین نقش راهبردی فرهنگ در زمینه سازی ظهور» در ششمین همایش بین المللی دکترین مهدویت شرکت نموده اند، در این گفتگو به تبیین زوایای مختلف این راهبردها پرداخت.
دکتر بهرام اخوان کاظمی، با تالیفاتی همچون امنیت در نظام سیاسی اسلام، عدالت در اندیشه سیاسی اسلام، مقدمه ای بر کارآمدی بر نظام سیاسی اسلام، نقدی بر نظریه کاریزایی در تبیین رهبری امام خمینی، نگرشی نو بر آموزه مهدویت، ناکارآمدی احزاب سیاسی در اسلام، ارزیابی گفتگوهای سیاسی و اجتماتعی جمهوی اسلامی ایران، مروری بر روابط ایران و عربستان در دو دهه اخیر و مولف ۱۵۰ مقاله علمی، پژوهشی، در سال ۸۷ به عنوان پژوهشگر برتر مهدوی از سوی موسسه آینده روشن انتخاب شد.
در این گفتگو، اخوان کاظمی ضمن اشاره به موضوع ششمین همایش بین المللی دکترین مهدویت و تاکیدات مقام معظم رهبری بر مظلومت حوزه فرهنگ گفت: در مقاله ای که به این دوره از همایش ارائه کرده ام، تلاش نموده ام از منظر فرهنگ به مباحث بنگرم تا هم راهبردهای فرهنگی پیشنهاد شود و هم مولفه های فرهنگی جامعه پس از ظهور نمایانده شود.
وی درباره محور اصلی مقاله ادامه داد: در این نوشتار تاکید اصلی بر این است که انقلاب حضرت مهدی مهم ترین خصوصیت و توصیفش، بعد و جنبه فرهنگی آن است و بیش از آنکه این انقلاب، سیاسی و اقتصادی باشد، یک انقلاب فرهنگی است.
این پژوهشگر حوزه مطالعات سیاسی، با نگاهی دوباره به معنای فرهنگ گفت: معقتدم که در مبحث فرهنگ و متمدن اگر بخواهیم تعریفی ارائه دهیم، فرهنگ بر موضوع تمدن غلبه دارد. ویژگی فرهنگ و تمدن خلاقیت و آفرینندگی آنهاست.
وی در همین راستا افزود: فرهنگ جنبه های معنوی این خلاقیت و آفرینندگی است و تمدن جنبه های مادی و تکنیکی خلاقیت بشری را در بر می گیرد. پس اگر فرهنگ را به عنوان مجموعه ای کیفی و معنوی و شامل ارزش های و فرآورده های هنری، مذهبی، فلسفی، تجلیات فکری، ذوق و عاطفی در نظر بگیریم، به این نتیجه می رسیم که در ادیان خاستگاه فرهنگ ها هستند و با توجه به اینکه زیربنای ادیان، توید است، می شود گفت اصل توحید و بعد توحیدی و معنویت وجه قالب فرهنگ هاست.
مولف کتاب امنیت در نظام سیاسی اسلام، با توجه به این تعریف از معنای فرهنگ گفت: از این زاویه اگر به مسئله بنگریم به این نتیجه می رسیم که دین خاستگاه فرهنگ است و این مقدم بر جنبه مادی تمدن هاست.
وی در ادامه با تاکید بر این رویکرد خاص اظهار داشت: نتیجه دیگری که از این بحث می توان گرفت این است که در جوامع پیش از ظهور آسیب پذیری و انحطاط بیشتر از جنبه فرهنگی است تا تمدنی. یعنی در این دوره وجه معنوی حیات بشری مغفول و مخدوش واقع شده است.
اخوان کاظمی با این پیش فرض برای زمینه سازی ظهور ادامه داد: حالا اگر بخواهیم زمینه سازی ظهور را با این رویکرد داشته باشیم، باید به دنبال احیای فرهنگی و جوانب معنوی باشیم.
وی با اشاره به اوضاع پیش از ظهور گفت: چه بسا در جهان پیش از ظهور از حیث تمدنی و مادی و سخت افزاری همچنان با پیشرفت مواجه باشیم ولی آنچه باعث فروپاشی جهان پیش از ظهور واقع می شود مغفول ماندن جنبه های معنوی و فرهنگی است که بشریت را به قهقرا می برد و باعث به بن بست رسیدن آن خواهد شد.
مولف کتاب نگرشی نو بر آموزه مهدویت گفت: با توجه به همین رویکرد و با هدف بررسی جهان پیش از ظهور، در این مقاله اشاره ای به اوضاع فعلی جهان با اشاره به رهبری امریکا و آسیب های فرهنگی آمریکایی داشته ام و از سوی دیگر وضعیت کشورهای اسلامی – با تاکید بر عربستان – را نیز مورد نقد و نظر قرار گرفته است.
وی با اشاره به اینکه فرآیند سیر فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران نیز در این مقاله مورد ارزیابی اجمالی قرار گرفته است، گفت: انقلاب اسلامی ما تا پایان دهه ۶۰ دارای فضای ارزشی بود و از اوایل ۷۰ این فضا دچار خدشه هایی شد که در همین زمینه نگرانی را برای مسوولین فرهنگی به وجود آورده است و اظهارنگرانی های مقام معظم رهبری هم از همین باب می باشد. آمارهای فراوانی در حوزه اجتماعی و فرهنگی از جمله اعتیاد، رشوه، خلاف، بی عدالتی ها و ... شاهدی بر این مدعاست.
این پژوهشگر مهدوی با تاکید بر امر ریشه یابی چنین معضلاتی ادامه داد: در این راستا کاملا مشخص می شود که آنچه در جامعه مورد تاکید قرار گرفته است، گویی سیاست و اقتصاد بوده، و جنبه های فرهنگی به شدت مورد غفلت واقع شده است.
وی گفت: در ادامه مقاله به راهکارهای فرهنگی از دیدگاه حضرت امام(ره) اشاره کرده ام. حضرت امام(ره) فرهنگ را سایه ای از نبوت و فرهنگی ها را سایه ای از نبی به شمار می آورد و می فرمود: وظیفه الاهی اصحاب فرهنگ اقتدا به پیامبران در وظیفه انسان سازی است.
مولف کتاب عدالت در اندیشه سیاسی اسلام، با اشاره به بخش دیگری از مقاله و بحث ملاحم آخرالزمان گفت: در بخش پایانی از ملاحم غیر فرهنگی جامعه قبل از ظهور بحث شده است که بر اساس روایات کمبودهای آن را مورد ارزیابی قرار گرفته است.
وی در ادامه بحث از بررسی وضعیت جامعه پیش از ظهور اظهار داشت: تز اصلی در بحث آسیب شناسی جامعه پیش از ظهور، بحث فرهنگی است و راهبردهای گذار از آن نیز طبیعتا باید راهبردی باشد. بر همین اساس مولفه های اعتلای فرهنگی در دولت زمینه ساز و حتی دولت مهدوی، مهمترین و شاخص ترین مولفه ها و راهبردهای حکومتی و اجرایی است.
دانشیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه شیراز، در این زمینه تاکید کرد: تعالی معنوی و اخلاقی، تحقق کامل امر به معروف و نهی از منکر، محو جهالت و تکامل عقلانیت، رهبری و مدیریت صالحان، تربیت و آموزش و تامین رفاه تنها بخشی از مولفه های حکومت در نظام راستین منتظر پیش از ظهور و دولت مهدوی است. در این راستا نیز فرآیند اصلاح انحرافات و تکمیل مکارم اخلاقی باید تحت پیشوایی امام معصوم و یا نایبان خاص و عام این به عرصه ظهور برسد.
وی با تاکید بر آموزه عدالت به عنوان اصلی ترین راهکار جامعه پیش از ظهور گفت: بر اساس توحید، آموزه عدالت است که به عنوان محوری ترین راهکار در چنین جامعه ای مطرح می شود و این آموزه در اندیشه اسلامی و مهدوی، نتیجه اش بیشتر متوجه رویکرد فرهنگی است.
اخوان کاظمی در ادامه با ضمن تاکید بر بعد معنوی و فرهنگی آموزه عدالت گفت: هر چند معانی مختلفی برای این واژه بیان داشته اند، اما در حقیقت این بعد معنوی و فرهنگی عدالت است که در همه عرصه های مد نظر است و در نتیجه انحرافات اندیشه ای با اجرای عدالت برطرف می شود. با این رویکرد، معنای اصلی عدالت، راستی و درستی و رفع انحراف و اعواج است.
در ادامه این بحث، وی تاکید کرد: همانطور که در اندیشه های امام اشاره شده است، اجرای برنامه های مهدوی ناظر به رفع کلیه انحرافات اندیشه ای، اخلاقی و اعتقادی است و با این رویکرد، عدالت، یک راهکار فرهنگی خواهد بود.
وی در پاسخ به این سوال که آیا این راهکارهای فرهنگی، لزوما باید در جامعه و فرهنگ اسلامی –شیعی مطرح شود و یا اینکه می توان آن را به عنوان زمینه سازی فرهنگی منجی در همه ادیان مطرح کرد، اظهار داشت: بحثی که در فرهنگ و راهکارهای فرهنگی ارائه داده ایم، تمام جوامعی که دارای ادیان توحیدی هستند را در بر می گیرد.
این پژوهشگر مهدوی در این زمینه ادامه داد: چون ما اساس فرهنگ را بعد توحید قرار دادیم، بنابراین هر چند اسلام دینی است که یعلو و لا یعلی علیه، اما در همه ادیان توحیدی، می توان از منظر توحید به این شرایط جامعه زمینه ساز تقرب پیدا کرد.
وی با اشاره بر اهمیت آموزه های عدالت و توحید بر این رویکرد اضافه کرد: ابزارهای عدالت و توحید با تاکید بر مشترکات در ادیان توحیدی می تواند ما را به وحدتی در برپایی جامعه پیش از ظهور برساند.
پژوهشگر برتر مهدوی در سال ۸۷، در پاسخ به این سوال که با توجه به اینکه در جامعه جهانی امروزه که مرزهای فرهنگی و عقیدتی به نوعی فرو ریخته است و فرهنگ مدرنیته غرب در همه جوامع رسوخ کرده، آیا می توان در این زمینه مرنیته از بازگشت به آموزه های سنتی سخن گفت، اظهار داشت: من خط کشی مدرن و سنتی را نمی پذیرم بلکه تقسیم بندی دیگری از این روند ارائه می دهم که مبتنی بر تقسیم توده ای و مدنی این حوزه است. آنچه در جامعه و در سطح عموم مردم است، به به صورت توده ای و عامیانه می گذرد و در مقابل آن، فرهنگ مدنی و یا فرهنگ متعالی است.
وی در همین راستا افزود: اگر با این تقسیم بندی نگاه کنیم، فرهنگ متعالی مهدوی در برابر فرهنگ توده ای قرار می گردد و ما می توانیم همین بحث خودمان را در این حوزه به پیش ببریم. فرهنگ ها متعالی نیستند و ممکن است جامعه ای فرهنگ سخیفی داشته باشد و سیر آن جامعه قهقرایی باشد که فرهنگ های جایگزینی مانند فرهنگ مهدویت می توانند آن فرهنگ را در راستای تعالی خود قرار دهند.
دکتر بهرام اخوان کاظمی، با تالیفاتی همچون امنیت در نظام سیاسی اسلام، عدالت در اندیشه سیاسی اسلام، مقدمه ای بر کارآمدی بر نظام سیاسی اسلام، نقدی بر نظریه کاریزایی در تبیین رهبری امام خمینی، نگرشی نو بر آموزه مهدویت، ناکارآمدی احزاب سیاسی در اسلام، ارزیابی گفتگوهای سیاسی و اجتماتعی جمهوی اسلامی ایران، مروری بر روابط ایران و عربستان در دو دهه اخیر و مولف ۱۵۰ مقاله علمی، پژوهشی، در سال ۸۷ به عنوان پژوهشگر برتر مهدوی از سوی موسسه آینده روشن انتخاب شد.
در این گفتگو، اخوان کاظمی ضمن اشاره به موضوع ششمین همایش بین المللی دکترین مهدویت و تاکیدات مقام معظم رهبری بر مظلومت حوزه فرهنگ گفت: در مقاله ای که به این دوره از همایش ارائه کرده ام، تلاش نموده ام از منظر فرهنگ به مباحث بنگرم تا هم راهبردهای فرهنگی پیشنهاد شود و هم مولفه های فرهنگی جامعه پس از ظهور نمایانده شود.
وی درباره محور اصلی مقاله ادامه داد: در این نوشتار تاکید اصلی بر این است که انقلاب حضرت مهدی مهم ترین خصوصیت و توصیفش، بعد و جنبه فرهنگی آن است و بیش از آنکه این انقلاب، سیاسی و اقتصادی باشد، یک انقلاب فرهنگی است.
این پژوهشگر حوزه مطالعات سیاسی، با نگاهی دوباره به معنای فرهنگ گفت: معقتدم که در مبحث فرهنگ و متمدن اگر بخواهیم تعریفی ارائه دهیم، فرهنگ بر موضوع تمدن غلبه دارد. ویژگی فرهنگ و تمدن خلاقیت و آفرینندگی آنهاست.
وی در همین راستا افزود: فرهنگ جنبه های معنوی این خلاقیت و آفرینندگی است و تمدن جنبه های مادی و تکنیکی خلاقیت بشری را در بر می گیرد. پس اگر فرهنگ را به عنوان مجموعه ای کیفی و معنوی و شامل ارزش های و فرآورده های هنری، مذهبی، فلسفی، تجلیات فکری، ذوق و عاطفی در نظر بگیریم، به این نتیجه می رسیم که در ادیان خاستگاه فرهنگ ها هستند و با توجه به اینکه زیربنای ادیان، توید است، می شود گفت اصل توحید و بعد توحیدی و معنویت وجه قالب فرهنگ هاست.
مولف کتاب امنیت در نظام سیاسی اسلام، با توجه به این تعریف از معنای فرهنگ گفت: از این زاویه اگر به مسئله بنگریم به این نتیجه می رسیم که دین خاستگاه فرهنگ است و این مقدم بر جنبه مادی تمدن هاست.
وی در ادامه با تاکید بر این رویکرد خاص اظهار داشت: نتیجه دیگری که از این بحث می توان گرفت این است که در جوامع پیش از ظهور آسیب پذیری و انحطاط بیشتر از جنبه فرهنگی است تا تمدنی. یعنی در این دوره وجه معنوی حیات بشری مغفول و مخدوش واقع شده است.
اخوان کاظمی با این پیش فرض برای زمینه سازی ظهور ادامه داد: حالا اگر بخواهیم زمینه سازی ظهور را با این رویکرد داشته باشیم، باید به دنبال احیای فرهنگی و جوانب معنوی باشیم.
وی با اشاره به اوضاع پیش از ظهور گفت: چه بسا در جهان پیش از ظهور از حیث تمدنی و مادی و سخت افزاری همچنان با پیشرفت مواجه باشیم ولی آنچه باعث فروپاشی جهان پیش از ظهور واقع می شود مغفول ماندن جنبه های معنوی و فرهنگی است که بشریت را به قهقرا می برد و باعث به بن بست رسیدن آن خواهد شد.
مولف کتاب نگرشی نو بر آموزه مهدویت گفت: با توجه به همین رویکرد و با هدف بررسی جهان پیش از ظهور، در این مقاله اشاره ای به اوضاع فعلی جهان با اشاره به رهبری امریکا و آسیب های فرهنگی آمریکایی داشته ام و از سوی دیگر وضعیت کشورهای اسلامی – با تاکید بر عربستان – را نیز مورد نقد و نظر قرار گرفته است.
وی با اشاره به اینکه فرآیند سیر فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران نیز در این مقاله مورد ارزیابی اجمالی قرار گرفته است، گفت: انقلاب اسلامی ما تا پایان دهه ۶۰ دارای فضای ارزشی بود و از اوایل ۷۰ این فضا دچار خدشه هایی شد که در همین زمینه نگرانی را برای مسوولین فرهنگی به وجود آورده است و اظهارنگرانی های مقام معظم رهبری هم از همین باب می باشد. آمارهای فراوانی در حوزه اجتماعی و فرهنگی از جمله اعتیاد، رشوه، خلاف، بی عدالتی ها و ... شاهدی بر این مدعاست.
این پژوهشگر مهدوی با تاکید بر امر ریشه یابی چنین معضلاتی ادامه داد: در این راستا کاملا مشخص می شود که آنچه در جامعه مورد تاکید قرار گرفته است، گویی سیاست و اقتصاد بوده، و جنبه های فرهنگی به شدت مورد غفلت واقع شده است.
وی گفت: در ادامه مقاله به راهکارهای فرهنگی از دیدگاه حضرت امام(ره) اشاره کرده ام. حضرت امام(ره) فرهنگ را سایه ای از نبوت و فرهنگی ها را سایه ای از نبی به شمار می آورد و می فرمود: وظیفه الاهی اصحاب فرهنگ اقتدا به پیامبران در وظیفه انسان سازی است.
مولف کتاب عدالت در اندیشه سیاسی اسلام، با اشاره به بخش دیگری از مقاله و بحث ملاحم آخرالزمان گفت: در بخش پایانی از ملاحم غیر فرهنگی جامعه قبل از ظهور بحث شده است که بر اساس روایات کمبودهای آن را مورد ارزیابی قرار گرفته است.
وی در ادامه بحث از بررسی وضعیت جامعه پیش از ظهور اظهار داشت: تز اصلی در بحث آسیب شناسی جامعه پیش از ظهور، بحث فرهنگی است و راهبردهای گذار از آن نیز طبیعتا باید راهبردی باشد. بر همین اساس مولفه های اعتلای فرهنگی در دولت زمینه ساز و حتی دولت مهدوی، مهمترین و شاخص ترین مولفه ها و راهبردهای حکومتی و اجرایی است.
دانشیار دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه شیراز، در این زمینه تاکید کرد: تعالی معنوی و اخلاقی، تحقق کامل امر به معروف و نهی از منکر، محو جهالت و تکامل عقلانیت، رهبری و مدیریت صالحان، تربیت و آموزش و تامین رفاه تنها بخشی از مولفه های حکومت در نظام راستین منتظر پیش از ظهور و دولت مهدوی است. در این راستا نیز فرآیند اصلاح انحرافات و تکمیل مکارم اخلاقی باید تحت پیشوایی امام معصوم و یا نایبان خاص و عام این به عرصه ظهور برسد.
وی با تاکید بر آموزه عدالت به عنوان اصلی ترین راهکار جامعه پیش از ظهور گفت: بر اساس توحید، آموزه عدالت است که به عنوان محوری ترین راهکار در چنین جامعه ای مطرح می شود و این آموزه در اندیشه اسلامی و مهدوی، نتیجه اش بیشتر متوجه رویکرد فرهنگی است.
اخوان کاظمی در ادامه با ضمن تاکید بر بعد معنوی و فرهنگی آموزه عدالت گفت: هر چند معانی مختلفی برای این واژه بیان داشته اند، اما در حقیقت این بعد معنوی و فرهنگی عدالت است که در همه عرصه های مد نظر است و در نتیجه انحرافات اندیشه ای با اجرای عدالت برطرف می شود. با این رویکرد، معنای اصلی عدالت، راستی و درستی و رفع انحراف و اعواج است.
در ادامه این بحث، وی تاکید کرد: همانطور که در اندیشه های امام اشاره شده است، اجرای برنامه های مهدوی ناظر به رفع کلیه انحرافات اندیشه ای، اخلاقی و اعتقادی است و با این رویکرد، عدالت، یک راهکار فرهنگی خواهد بود.
وی در پاسخ به این سوال که آیا این راهکارهای فرهنگی، لزوما باید در جامعه و فرهنگ اسلامی –شیعی مطرح شود و یا اینکه می توان آن را به عنوان زمینه سازی فرهنگی منجی در همه ادیان مطرح کرد، اظهار داشت: بحثی که در فرهنگ و راهکارهای فرهنگی ارائه داده ایم، تمام جوامعی که دارای ادیان توحیدی هستند را در بر می گیرد.
این پژوهشگر مهدوی در این زمینه ادامه داد: چون ما اساس فرهنگ را بعد توحید قرار دادیم، بنابراین هر چند اسلام دینی است که یعلو و لا یعلی علیه، اما در همه ادیان توحیدی، می توان از منظر توحید به این شرایط جامعه زمینه ساز تقرب پیدا کرد.
وی با اشاره بر اهمیت آموزه های عدالت و توحید بر این رویکرد اضافه کرد: ابزارهای عدالت و توحید با تاکید بر مشترکات در ادیان توحیدی می تواند ما را به وحدتی در برپایی جامعه پیش از ظهور برساند.
پژوهشگر برتر مهدوی در سال ۸۷، در پاسخ به این سوال که با توجه به اینکه در جامعه جهانی امروزه که مرزهای فرهنگی و عقیدتی به نوعی فرو ریخته است و فرهنگ مدرنیته غرب در همه جوامع رسوخ کرده، آیا می توان در این زمینه مرنیته از بازگشت به آموزه های سنتی سخن گفت، اظهار داشت: من خط کشی مدرن و سنتی را نمی پذیرم بلکه تقسیم بندی دیگری از این روند ارائه می دهم که مبتنی بر تقسیم توده ای و مدنی این حوزه است. آنچه در جامعه و در سطح عموم مردم است، به به صورت توده ای و عامیانه می گذرد و در مقابل آن، فرهنگ مدنی و یا فرهنگ متعالی است.
وی در همین راستا افزود: اگر با این تقسیم بندی نگاه کنیم، فرهنگ متعالی مهدوی در برابر فرهنگ توده ای قرار می گردد و ما می توانیم همین بحث خودمان را در این حوزه به پیش ببریم. فرهنگ ها متعالی نیستند و ممکن است جامعه ای فرهنگ سخیفی داشته باشد و سیر آن جامعه قهقرایی باشد که فرهنگ های جایگزینی مانند فرهنگ مهدویت می توانند آن فرهنگ را در راستای تعالی خود قرار دهند.
 |      |
